درياى شور . طبيعت آن : گرم و خشك و زغاق يعنى تلخ و شور و تند . افعال و خواص آن : جالى و محلل و جاذب و ملين و مسهل بلغم و صفرا و ناشف رطوبات و مفسد خون و مولد حكه و جرب و نطول گرم كرده آن جهت وجع اعصاب و شقاق عارض از سرما و حكه و جرب و قوبا و اغتسال سر اقرع بدان با مدوامت باعث شفاى آن و جلوس در آن جهت لسع هوام و امراض بارده و استسقا . المضار : معده را مضر و موجب حبس طبيعت و سحج و قرحه امعا و حرقة البول ، مصلح آن آشاميدن گوشت آب مرغ و مرق ماهى و اغذيه رطبه دسميه و صمغ عربى و گل ارمنى با روغن بادام و العبه مناسبه و طين حر و سويق جو بو داده در آن حل نمودن و بعد از تصفيه آشاميدن و انداختن خرنوب و حب الآس و زعرور در آن . ماء الجمّه به ضم جيم و فتح ميم مشدده و ها . ماهيت آن : گويند آبى است غليظ سياه كه از بلاد هند و چين آورند و گويند از جوف نوعى ماهى حاصل مىگردد كه در بحر چين به هم مىرسد . طبيعت آن : در سيّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : آشاميدن ربع درهم آن جابر كسر اعضا است و گفته‌اند دو مثقال آن را اين خاصيت است كه چون بياشامند هر عضوى كه شكسته شده باشد در يك روز به اصلاح آورد و جهت گسيختن عروق و رض عصب و نيز طلا و مضمضه آن جهت جوشش لثه و طلاى آن جهت رفع آثار و قروح و حكه و جرب به سرعت مجرب . ابن مؤلف گفته كه در درياى هرموز نيز نوع ماهى به هم مىرسد كه از شكم او آبى خاكسترى رنگ برمىآورند و آن ماء الجمّه و همان خاصيت دارد و به اطراف مىبرند . ماء الحماة به فتح حاى مهمله و ميم و الف و تاى مصدرى يعنى آبهاى گرم بورقى و زاجى و شبى و كبريتى و نوشادرى و امثال اينها . طبيعت مجموع آنها : مايل به گرمى و خشكى . افعال و خواص آن : محلل قوى و قابض و مانع توليد قمل . آشاميدن قليل آن حابس قى و ماء الشبى جهت نفث الدم و سيلان بواسير و فضول طمثى و غيرها نافع و اكثار آنها بغايت مضر و موجب ثوران حمى در ابدان مستعده و در ساير افعال مانند آب كبريتى ، مصلح آن آشاميدن ملينات و نيز مانند مصلح ماء البحر است . ماء الرماد به فتح راى مهمله و ميم و الف و دال مهمله . ماهيت آن : آبى است كه خاكستر در آن اندازند چند مرتبه و جوش دهند و صاف نمايند . طبيعت آن : گرم و خشك و با اصل آنچه آن خاكستر از آن است راجع و آنچه از يتوعات و اشجار حاره است گرم و تر بلكه خشك . افعال و خواص آن : جالى و مجفف و محرق و معفن و قالع اوساخ و در اين امر بهتر از صابون و آشاميدن بسيار صاف آن به قدر نيم مثقال مخشن بواطن و جالى قصبه ريه و معده از لزوجات و حابس قى و غثيان و اسهال ، مصلح خشونت آن روغن بادام و نيم اوقيه آن جهت خون منجمد در شكم و دفع سميت لسع رتيلا و نطول آن جهت فالج و درد عصب و احتقان بدان جهت قرحه امعا و طلا و قطور آن بر زخمها جالى و قاطع و اكال گوشت زايد و مجفف آنها است . ماء الزفتى و القيرى به كسر زاى معجمه و سكون فا و كسر تاى مثناة فوقانيه و ياى نسبت و كسر قاف و سكون ياى مثناة تحتانيه و كسر را و ياى نسبت آبى است كه در معدن زفت و يا قير به هم مىرسد . طبيعت آن : گرم و خشك . افعال و خواص آن : آشاميدن آن مفتح سدد و مسخن بدن و سرخ كننده رنگ رخساره و مورث قرحه امعا و امراض حاره ، مصلح آن اغذيه رطبه دسمه و آشاميدن صمغ عربى و گل ارمنى با العبه و روغن بادام و يا با ادويه مناسبه . ماء الكبريتى يعنى آبى كه از معدن و زمين كبريتى برآيد . طبيعت آن : گرم و خشك . افعال و خواص آن : مسخن و مجفف و جلوس و اغتسال بدان جهت امراض سوداويه رديه مانند جرب و قوبا و بهق و تقشر جلد و اوجاع مفاصل بارده و تعقد عصب و شخوص و رياح بارده و جراحت گزيده سباع و سعفه و قرع يعنى كچلى و درد جگر و رحم و زانو و امثال اينها نافع . المضار : مضعف باصره و معده و امعا و مسخن جگر ، مصلح آن امراق دسمه و اشياى بارده رطبه . ماء المرّ به ضم ميم و راى مشدده يعنى آب تلخ . طبيعت آن : گرم و خشك .